Historia i historycy na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie, Rafał Stobiecki

I.Ewa Winnicka wydaną ostatnio książkę „Londyńczycy” poświęconą losom Polaków, którym po II wojnie światowej przyszło żyć na Wyspach Brytyjskich zaczyna od następującego wprowadzenia:

„Między 1939 a 1947 rokiem niemal 200 tysięcy Polaków, zranionych przez wojnę i wielką politykę, zaczęło żyć na obcej wyspie. Większość tubylców nie była tym zachwycona.
– Wylądowaliśmy na Marsie i żeby przeżyć, musieliśmy założyć tam Polskę – powiedział jeden z uchodźców”[1] .

Ta opinia jednego z emigrantów, dobrze jak sądzę wprowadza w temat niniejszego tekstu. Zbudowanie namiastki Polski poza Polską, przechowanie pamięci o niej wśród rzesz emigrantów, stworzenie warunków do pielęgnowania ojczystej mowy, rozwoju nauki i kultury, to rzeczywiście były fundamentalne cele jakie postawiło sobie przymusowe uchodźstwo po 1945 r., zwane dziś w pełni zasadnie II Wielką Emigracją.

II. Częścią tego planu budowy Polski na Wyspach Brytyjskich były bez wątpienia powstające struktury szkolnictwa wyższego. Do grona historycznych antenatów PUNO, w sensie ideowym, zaliczyć można utworzony jeszcze na terytorium Francji 1 grudnia 1939 r. Polski Uniwersytet za Granicą z siedzibą w Paryżu. W jego ramach powołano dwa wydziały – humanistyczny i prawno-ekonomiczny [2]. Jego rektorem został Oskar Halecki. Krótkie funkcjonowanie tej pierwszej emigracyjnej wyższej uczelni zakończyło się po kapitulacji Francji. PUNO nawiązuje także do instytucji polskiego szkolnictwa wyższego utworzonych w czasie wojny w Wielkiej Brytanii – Studium Pedagogicznego w Edynburgu, Wydziału Prawa w Oxfordzie, Polskiej Szkoły Architektury w Liverpoolu, RAST-u oraz pośrednio do Wydziału Lekarskiego i Wydziału Weterynarii w Edynburgu [3].

Po zakończeniu wojny władze polskie na uchodźstwie postanowiły podjąć działania zmierzające do stworzenia nowej struktury organizacyjnej integrującej środowiska naukowe i dającej możliwość studiowania młodzieży emigracyjnej. W 1949 r. zwołano pod przewodnictwem Tadeusza Brzeskiego, przedwojennego rektora Uniwersytetu Warszawskiego, pierwszą konferencję porozumiewawczą przedstawicieli emigracyjnych instytucji i organizacji naukowych. Inicjatywa wyszła od gen. Tadeusza Kasprzyckiego, ówczesnego sekretarza Szkoły Nauk Politycznych i Społecznych. W obradach uczestniczyli m. in. reprezentanci Polish Research Center, Polskiego Towarzystwa Historycznego w Wielkiej Brytanii, Zrzeszenia Polskich Profesorów i Docentów w Wielkiej Brytanii, Polskiej Rady Naukowej, Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego oraz Społeczności Akademickiej Uniwersytetu Stefana Batorego. Utworzono Tymczasową Radę Uniwersytetu na czele z Tadeuszem Brzeskim [4]. W tym środowisku opracowano także tymczasowy statut Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie, który w dniu 15 grudnia 1952 r. otrzymał na podstawie dekretu Prezydenta RP, pełne prawa państwowych szkół akademickich w rozumieniu ustawy z 15 maja 1933 r. [5]. 14 lutego 1953 r. na zebraniu profesorów i docentów zostały wybrane władze PUNO. Pierwszym rektorem został wspomniany T. Brzeski, przed wojną rektor Uniwersytetu Warszawskiego. Po jego śmierci funkcję tę pełnili m. in.: etnograf i historyk Cezaria Baudoin de Courteney-Jędrzejewiczowa /1958-1967/, prehistoryk Tadeusz Sulimirski /1969-1978/ [6].
Jakie cele stawiała sobie emigracyjna uczelnia ? Jej były rektor – Jan Drewnowski tak o nich mówił w wywiadzie z 1998 r.:
„Za czasów Emigracji Niepodległościowej zasadniczym zadaniem /uczelni – dop. – R. S./ było naukowe i intelektualne sprzeciwianie się temu, co działo się w Polsce, a mianowicie wypaczaniu polskiej historii i analizie tego, co działo się w Polsce. Drugie zadanie polegało na ratowaniu różnych rozbitków. Najpierw tej fali uchodźców wykolejonych przez wojnę, którzy przystosowywali się do życia cywilnego, potem rozbitków z kolejnych fal uchodźców z Polski, którzy przybywali tutaj z niedokończonymi studiami i pragnęli te studia dokończyć”[7].

PUNO był i pozostał jedynym polskim uniwersytetem na Zachodzie i już choćby z tego powodu posiadał szczególny status. W latach 50-tych i 60-tych był niewątpliwie jednym z najważniejszych ośrodków nauki polskiej na emigracji. Wśród jego wykładowców znaleźli się wybitni uczeni o ustalonej pozycji naukowej jeszcze z czasów przedwojennych. W tym czasie profesorami PUNO byli m. in.: wspomniany już T. Sulimirski, znakomity archeolog, wykładający także na Uniwersytecie Londyńskim, historyk literatury Wacław Lednicki, w tym samym czasie profesor na Uniwersytecie w Berkeley czy Stanisław Kościałkowski, przedwojenny profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Na początku uniwersytet liczył 36 przedwojennych profesorów i docentów oraz 144 studentów. Ich liczba zmieniała się na przestrzeni lat i była w dużym stopniu efektem czynników zewnętrznych.

Od końca lat 60-tych uczelnia zaczęła przeżywać kryzys. W 1972 r. liczba studentów wynosiła zaledwie 57 na wszystkich wydziałach PUNO. Towarzyszył temu także spadek liczby wykładowców. Próbując mu zaradzić władze PUNO zaczęły inspirować bardziej otwarte i mniej specjalistyczne inicjatywy kształcenia studentów, zwrócono się w stronę popularyzacji historii i kultury polskiej. Taką formułę miało istniejące w latach 1972-1985 Seminarium Kultury Polskiej na Ealingu. Jego twórcą był ówczesny dziekan Wydziału Humanistycznego, rusycysta i historyk – Aleksander Blum. Program Seminarium obejmował wybrane dziedziny z historii kultury polskiej w tym także problematykę historyczną [8]. Na krótko PUNO odrodził się na początku lat 80-tych, co było związane z napływem wielu studentów z kraju po wprowadzeniu stanu wojennego. Wówczas to liczba studentów wzrosła do ok. 200 [9]. W tym czasie powołano Instytut Badania Europy Wschodniej, gdzie prowadzono zajęcia po angielsku.

Druga połowa lat 80-tych to ponowny kryzys w działalności PUNO. Spadkowi liczby studentów towarzyszyły dodatkowo konflikty w środowisku wykładowców [10]. Sytuacja nie poprawiła się w latach 90-tych. Wówczas to władze zawiesiły najlepiej prosperujące kursy magisterskie na Wydziale Humanistycznym [11]. Także współcześnie PUNO boryka się wieloma problemami, wiele do życzenia pozostawia również współpraca PUNO z uczelniami krajowymi [12].

W 1952 r. formalnie częścią Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie stała się istniejąca od 1949 r. Szkoła Nauk Politycznych i Społecznych [13]. Jej organizatorem i dziekanem był prawnik Bronisław Hełczyński. W programie studiów obok współczesnych problemów międzynarodowych i społecznych oraz zagadnień ekonomicznych znalazły się również wybrane zagadnienia z historii Polski i powszechnej. Systematyczne wykłady prowadzono jedynie w latach 1950-1954. Liczba studentów wynosiła ok.100, z czego zdecydowana większość studiowała korespondencyjnie. Do 1971 r. szkołę opuściło jedynie 17 absolwentów [14]. Wśród wykładowców byli m. in.: Józef Jasnowski, Tytus Komarnicki, Marian Kukiel, Paweł Skwarczyński, Henryk Paszkiewicz, Wiktor Sukiennicki, Tadeusz Sulimirski i Alfred Zauberman [15].

III. Zarówno historycy jak i historia jako kierunek studiów, od początku zajmowały na PUNO szczególne miejsce. Jak się wydaje, decydowało o tym kilka przyczyn. Już w Statucie PUNO szczególnie wyróżniono nauki humanistyczne i pisano, że jego zadaniem jest: „prowadzenie nauczania na poziomie akademickim, ze szczególnym uwzględnieniem studiów językowych i historycznych Polski” [16].

Od początku, kluczową rolę w strukturze organizacyjnej PUNO odgrywał Wydział Humanistyczny, którego pierwszym dziekanem został T. Sulimirski. Dominował on zarówno pod względem liczby pracowników, jak i studentów. W jego ramach działały dwa kierunki: historia i filologia polska. W roku akademickim 1954/1955 pracowało na nim 20 profesorów i 7 docentów [17]. Studiowało zaś 140 studentów / tym ok. 100 korespondencyjnie/. W 1954 r. było to odpowiednio 30 i 90 osób. W latach następnych zarówno liczba pracowników jak i studentów zaczęła spadać. W 1964 r. łączna liczba studentów wyniosła 60. Chwilową poprawę sytuacji przyniosła I połowa lat 80-tych, gdy liczba studentów wzrosła aż do 134 osób [18].

Na pozycję nauki historycznej w strukturze PUNO wpływała także oferta programowa, zdecydowanie najbardziej rozbudowana w porównaniu z innych kierunkami i dająca największe możliwości pod względem horyzontów kształcenia. Wzorując się na programach przedwojennych studiów historycznych starano się dostosować je do warunków emigracyjnych. Początkowo w programie studiów historycznych znalazły się wykłady, proseminaria i ćwiczenia z historii Polski. Z czasem pojawiły się także zajęcia z historii powszechnej.

W materiałach PTHWB zachował się szczegółowy program Studium Historycznego PUNO, prawdopodobnie autorstwa M. Kukiela. Studia miały być dwustopniowe – 3-letnie studia kandydackie i 2-letnie magisterskie. W sumie na pierwszym poziomie przewidywano 360 godzin zajęć. W ramach zajęć obowiązkowych, obejmowały one: systematyczny kurs historii Polski w wymiarze 150 g. /prowadzący O. Halecki, H. Paszkiewicz, L. Koczy – średniowiecze, S. Kościałkowski, J. Jasnowski, Cz. Chowaniec, O. Laskowski – historia nowożytna, M. Kukiel, E. Oppman – dzieje porozbiorowe/, prehistorię /20 g., prowadzący T. Sulimirski /, wstęp do metodologii /20 g., prowadzący L. Koczy/, encyklopedię nauk pomocniczych historii / 40 g., prowadzący L Koczy, J. Jasnowski /, historię ustroju Polski / 20 g. , prowadzący P. Skwarczyński / historię wojskowości / 20 g., prowadzący O. Laskowski / oraz zarys historii literatury i prądów kulturalnych / 40 g., brak nazwiska prowadzącego / i proseminaria i ćwiczenia / 70 g., brak nazwisk prowadzących /. Ponadto w ofercie programowej znalazły się jeszcze przedmioty ogólne / realizowane razem ze Studium Polonistycznym/, m. in. historia filozofii i dzieje kultury oraz przedmioty do wyboru np. historia kościoła oraz historia sztuki [19].

Wspomniany, ambitny program nie został jednak zrealizowany. Zadecydowały o tym zapewne trudności finansowe oraz problemy z ustaleniem dogodnych terminów zajęć. Wielu potencjalnych wykładowców nie mogło przyjechać do Londynu / np. O. Halecki/, inni, mieszkający w Wielkiej Brytanii, pracując w różnych miejscach, nie zawsze mogli systematycznie prowadzić zajęcia. Ich liczbę musiano zatem mocno ograniczyć. I tak w roku akademickim 1951/1952 H. Paszkiewicz wykładał dzieje Polski średniowiecznej, M. Kukiel prowadził wykłady i ćwiczenia z dziejów Polski okresu porozbiorowego, S. Kościałkowski wprowadzał studentów w tajniki wstępu do badań historycznych, a mieszkający na stałe w Paryżu, Czesław Chowaniec, gościnnie prezentował historię Wielkiej Emigracji. Ponadto J. Jasnowski prowadził proseminarium historyczne. Zajęcia odbywały się cztery razy w tygodniu [20].

W latach następnych liczba zajęć była systematycznie ograniczana. Pod koniec lat 60-tych, ze względu na spadającą liczbę studentów, odstąpiono od prowadzenia wykładów na rzecz seminariów, wkrótce jednak je przywrócono. Często próbowano wykorzystywać jako wykładowców, osoby przyjeżdżające do Londynu jedynie na krótki pobyt lub ze względu na wiek emerytalny dysponowały większą ilością czasu. Przy takich okazjach wykłady na PUNO prowadzili m. in.: Karolina Lanckorońska czy Walerian Meysztowicz. Zmieniała się także struktura organizacyjna. Zgodnie z pierwotną propozycją M. Kukiela miało zostać powołanych 7 Katedr – prehistorii, historii średniowiecznej, nowożytnej, historii Polski porozbiorowej, wojskowej, historii Kościoła i nauk pomocniczych historii [21]. Pomysłu utworzenia „wielkiego uniwersytetu” nawiązującego do wzorów przedwojennych nie udało się jednak zrealizować. W rezultacie utworzono jedynie Katedrę Historii Polski, którą kierował S. Kościałkowski oraz Katedra Historii Nowożytnej na której czele stał M. Kukiel. Po jego śmierci była już tylko jedna Katedra Historii, kierowana przez J. Jasnowskiego.

O pozycji nauki historycznej na PUNO decydowała także liczba przeprowadzonych przewodów doktorskich i habilitacyjnych. Do 1989 r. władze londyńskiej uczelni nadały 18 doktoratów z dziedziny historii na ogólną liczbę 109 [22]. Tytuły doktorskie na PUNO uzyskali m. in.: Maria Danilewicz, Zdzisław Jagodziński, Marian S. Kujawski, Antoni S. Michalek, Maria Maćkowska, Adam Sawczyński, Aleksander Wierzbicki i Tadeusz Wyrwa. Przewody habilitacyjne na PUNO przeprowadzili: Aleksander Blum, Józef Bujnowski, Stanisław Bóbr –Tylingo, Benedykt Dytrych, Antoni S. Michalek, Józef Jasnowski, Eugeniusz Kruszewski.

Wreszcie last but not least o roli historii w strukturze PUNO decydowały także indywidualności z grona wykładowców. W pierwszym okresie istnienia uczelni byli to m. in.: Cezaria Baudoin de Courteney-Jędrzejewiczowa, Władysław Folkierski, Józef Jasnowski, Eugeniusz Jarra, Zygmunt Jundziłł, Wacław Komarnicki, Tytus Komarnicki, Karolina Lanckorońska, Wacław Lednicki, Walerian Meysztowicz, Stanisław Kościałkowski, Marian Kukiel, Henryk Paszkiewicz, Wiktor Sukiennicki, Władysław Wielhorski, Adam Żółtowski. Wszyscy oni legitymowali się znaczącym dorobkiem naukowym, w swoich dziedzinach byli cenionymi autorytetami.

Z grona historyków w ścisłym znaczeniu, postacią bez wątpienia najważniejszą tym gronie był M. Kukiel. Jako prezes Polskiego Towarzystwa Historycznego w Wielkiej Brytanii, prezes Zarządu Instytutu Sikorskiego, redaktor „Tek Historycznych”, wreszcie wykładowca PUNO, był on aż do śmierci /1973/ niekwestionowanym liderem środowiska emigracyjnych dziejopisów. Jego aktywność na PUNO obejmowała wykłady z historii Polski i dziejów powszechnych oraz seminaria z historii nowoczesnej i wojskowej.
W okresie późniejszym na PUNO, z grona szeroko rozumianych historyków wykładali także: Stanisław Bóbr-Tylingo, Aleksander Blum, Józef Bujnowski, Stanisław Biegański, Bededykt Dytrych, Józef Garliński, Zdzisław Jagodziński, Antoni Michalek, Tadeusz Piszczkowski i Tymon Terlecki. Należy jednak podkreślić, że ani ich dorobek, ani pozycja w świecie naukowym nie dorównywała już niestety pierwszej generacji wykładowców PUNO. Jak można sądzić, wśród wykładowców – następców pokolenia przedwojennego, szczególnie zasłużyli się dla emigracyjnej uczelni J. Jasnowski, J. Garliński i Z. Jagodziński.

IV. Kim byli historycy związani z emigracyjnym uniwersytetem ? Oto próba zarysowania krótkiego portretu tego środowiska. Liczbę wykładowców PUNO z dziedziny szeroko rozumianej historii można szacować na ok. 60 osób, z czego historycy sensu stricte stanowili nieco mniej niż połowę [23]. Pozostała grupa to historycy innych specjalności – literatury, prawa, ekonomii, filozofii oraz reprezentanci innych nauk humanistycznych takich jak: politologia czy socjologia, wreszcie publicyści i dziennikarze.

Zdecydowana większość z nich mieszkała na stałe w Wielkiej Brytanii, jedynie niewielka liczba w innych krajach / Francja, Włochy, Dania, Stany Zjednoczone/.
Pracujący na PUNO badacze przeszłości reprezentowali trzy zasadnicze generacje. Do pierwszej z nich należy zaliczyć historyków urodzonych w latach 80-tych i 90-tych XIX stulecia. Byli to w zdecydowanej większości przedwojenni profesorowie i docenci wyższych uczelni, stanowiący jeszcze przez wiele lat po wojnie swoistą elitę tego środowiska. Uniwersytet Warszawski reprezentowali Henryk Paszkiewicz / ur. 1897/ i Eugeniusz Jarra / ur. 1884/; Uniwersytet w Poznaniu – Leon Koczy / ur. 1900/ i historyk filozofii Adam Żółtowski / ur. 1881/. Z uczelnią w Wilnie związani byli Stanisław Kościałkowski / ur. 1881/, Walerian Meysztowicz / ur. 1893/ oraz Władysław Wielhorski / ur. 1885/. Do tego grona zaliczyć wypada także urodzonego na początku XX wieku, jednego z twórców Instytutu Badawczego Europy Wschodniej w Wilnie – Wiktora Sukiennickiego / ur. 1901/. Uniwersytet Jagielloński miał swoich reprezentantów w osobach Mariana Kukiela / ur. 1885/, Wacława Lednickiego / ur. 1891/ oraz Tadeusza Sulimirskiego / ur. 1898/. Wreszcie z UJK we Lwowie związana była Karolina Lanckorońska. Do tej generacji zaliczyć można także dyplomatów i wojskowych, którzy zwykle po wojnie zajęli się twórczością naukową np. Stanisława Biegańskiego / ur. 1894/, Tytusa Komarnickiego / ur. 1896/, czy Konstantego Czechowicza / ur. 1898/.
Drugą generację reprezentowali badacze urodzeni na początku XX stulecia, którzy zdołali ukończyć studia, niekiedy zrobić doktoraty jeszcze przed 1939 rokiem. Do tego grona można zaliczyć m. in.: Józefa Jasnowskiego / ur. 1906/, Aleksandra Bluma / ur. 1908/, Tymona Terleckiego / ur. 1905/, Tadeusza Piszczkowskiego / ur. 1904/, Józefa Garlińskiego / ur. 1913/, Benedykta Dytrycha /ur. 1914/, Józefa Bujnowskiego / ur. 1910/.
Wreszcie ostatnie pokolenie to osoby urodzone w II Rzeczypospolitej, które studia kończyły już po 1945 r., często właśnie na PUNO. Do tej grupy należeli: Stanisław Bóbr-Tylingo, Zdzisław Jagodziński / ur. 1927/, Andrzej Żaki / ur. 1923/, czy Eugeniusz Kruszewski / ur. 1929/.

Wśród wykładowców PUNO odnaleźć można reprezentantów różnych specjalności. Archeologią zajmowali się T. Sulimirski i A. Żaki, historią średniowiecza m. in. L. Koczy i H. Paszkiewicz, epoką nowożytną – M. Kukiel, S. Kościałkowski, J. Jasnowski, historią XIX stulecia i najnowszą – T. Piszczkowski, S. Bóbr-Tylingo, S. Biegański, historią wojskowości – K. Czechowicz, P. Szudek, A. Sawczyński, historią kościoła – W. Meysztowicz. Dominowali badacze dziejów Polski, ale nie brakowało także znakomitych specjalistów historii powszechnej, jak choćby wspomniany H. Paszkiewicz, znawca dziejów Rosji, czy L. Koczy, badacz epoki wypraw krzyżowych.

Stosunkowo licznie reprezentowani byli historycy literatury / np. W. Lednicki, W. Folkierski, J. Bujnowski, M. Danilewiczowa, T. Terlecki, Z. Lubicz-Zaleski, N. Taylor-Terlecka/. Historykami filozofii byli m. in. A. Żółtowski i W. Strzałkowski, historią sztuki zajmowali się K. Lanckorońska i M. Paszkiewicz. Z kolei historią prawa i myśli prawniczej parali się E. Jarra, W. Komarnicki, Z. Jundziłł. Wreszcie nauki polityczne reprezentowali W. Sukiennicki, S. Swianiewicz, J. Szułdrzyński.

Wykładowcy PUNO stanowili przez lata ciekawą mozaikę różnych generacji, zawodów, specjalności. W trudnych emigracyjnych warunkach starali się kontynuować działalność przedwojenną. Łączyło ich poczucie obowiązku i chęć przeciwstawienia się procesowi indoktrynacji humanistyki, w tym przede wszystkim historiografii, w kraju. Ten cel wielokrotnie podkreślano w różnego rodzaju oficjalnych wystąpieniach podczas inauguracji roku akademickiego. W 1960 r. mówiła o tym C. Baudoin de Courteney-Jędrzejewiczowa, w odczycie zatytułowanym „Odpowiedzialność nauki wobec historii” [24]. Pracy na uczelni poświęcali swój wolny czas, kilku pokoleniom emigracji służyli swoim doświadczeniem, starając się młodym Polakom zapewnić solidną wiedzę z zakresu historii i kultury polskiej. Kilku z nich np. Marianowi Kukielowi udało się wykształcić grono uczniów, dzięki którym możliwe było przedłużenie misji uniwersytetu, gdy odeszła generacja przedwojennych uczonych. Do tego grona należeli m. in. Zdzisław Jagodziński, wieloletni dyrektor Biblioteki Polskiej w Londynie czy płk Adam Sawczyński, blisko związany z Instytutem im. gen. Sikorskiego.

V. Do osiągnięć PUNO w zakresie historii należy bez wątpienia zaliczyć drukowane pod jego patronatem skrypty i podręczniki. Warto przypomnieć okoliczności powstania kilku z nich.

Owocem dydaktycznej aktywności M. Kukiela były dwie syntezy – dziejów Polski i historii powszechnej [25]. W 1953 r. wydał on „Kurs dziejów porozbiorowych. Czasy walk zbrojnych o przywrócenie państwa 1795-1865”. Ten cykl wykładów, uzupełniony w sensie tematycznym i chronologicznym / do 1921 r./ stał się podstawą książki, która słusznie uchodzi za jedno z największych osiągnięć historiografii emigracyjnej „Dziejów Polski porozbiorowych 1795-1921”, opublikowanych nakładem PUNO w 1961 r. Książka ta pomyślana jako ciąg dalszy „Dziejów Polski średniowiecznej” Romana Grodeckiego, Stanisława Zachorowskiego i Jana Dąbrowskiego oraz „Dziejów Polski nowożytnej” Władysława Konopczyńskiego stała się na długie lata podręcznikiem uniwersyteckim nie tylko na PUNO, ale także z czasem dla historyków w kraju /praca ta była trzykrotnie wznawiana na emigracji, miała także cztery wydania w II obiegu wydawniczym/.
W formie wykładów – skryptów Kukiel opracował także dzieje polityczne Europy 1789-1921. Ukazały się one w trzech częściach w latach 1954-1956. Wydanie w formie książki „Dzieje polityczne Europy od rewolucji francuskiej” ukazało się dopiero w 1992 r. nakładem emigracyjnego wydawnictwa Puls. Tekst przygotował do druku i opatrzył wstępem Rafał Habielski.

Dużym osiągnięciem wydawniczym PUNO było także opublikowanie w 1954 r. „Historyki” S. Kościałkowskiego. Nawiązujące tytułem do słynnego traktatu Joachima Lelewela, ta niewielka rozmiarami książka była jedynym kompendium z zakresu warsztatu historycznego i teorii historiografii, które ukazało się na emigracji. Podstawą do jego opublikowania stały się wykłady S. Kościałkowskiego prowadzone na PUNO w roku akademickim 1952/1953.

Ponadto pod patronatem emigracyjnego uniwersytetu ukazał zbiór wykładów T. Sulimirskiego, „Polska przedhistoryczna”, cz. I-II /1955, 1959/, będący oryginalną syntezą wiedzy archeologicznej o początkach narodu i państwa polskiego.

Z powodu braku dostępnych opracowań niekiedy decydowano się na wznowienia podręczników przedwojennych. W związku z tym PUNO wydał m. in. Oswalda Balzera „Historię ustroju Polski” /1955/ oraz wspomnianego W. Konopczyńskiego, „Dzieje Polski nowożytnej” t. I-II /1955, 1959/.

Do dorobku wydawniczego PUNO należy dodać także skrypty publikowane przez wspominaną już Szkołę Nauk Politycznych i Społecznych. W sumie ukazało się ich 63, o łącznej objętości ponad 3200 stron [26]. Szczególne znaczenie miały te, które dotyczyły historii Rosji oraz szeroko rozumianej, rodzącej się dopiero na Zachodzie, sowietologii. Wśród autorów odnaleźć można m. in. H. Paszkiewicza, R. Wragę oraz W. Sukiennickiego [27].

VI. Dorobek środowiska historyków związanych z PUNO, to jedna z najbardziej wartościowych kart z historii emigracyjnej uczelni. W poczuciu służby społecznej podejmowali na nim pracę najwybitniejsi przedstawiciele emigracyjnej historiografii. Łączyła ich postawa ideowa, określana często mianem „niezłomnej”. Wyrastała ona korzeniami ze sprzeciwu wobec międzynarodowego i polskiego status quo, usankcjonowanego decyzjami konferencji w Jałcie i Poczdamie i z potrzeby kontynuowania wysiłków na rzecz rozwoju niezależnej nauki polskiej. Tak pisał o tym w 1959 r. Marian Kukiel:
„I gdy zostawaliśmy na obczyźnie to nie by się urządzić jako uchodźstwo, bo to było koniecznością narzuconą przez los, a nie celem – ale po to by przez decyzję naszą, przez wytrwanie w niej, przez naszą uczciwą pracę na obczyźnie i upominanie się o Polskę – zorganizowaną, solidarną siłą służyć sprawie” [28].

Dzięki wysiłkowi kilkudziesięciu badaczy, Wydział Humanistyczny PUNO stał się jedną z liczących się struktur organizacyjnych polskiej nauki historycznej na uchodźstwie, obok Polskiego Towarzystwa Historycznego w Wielkiej Brytanii, Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie, Instytutu Polskiego i Muzeum im. Generała Sikorskiego czy Społeczności Akademickiej Uniwersytetu Stefana Batorego [29].

Z punktu widzenia historii emigracji niepodległościowej pełnił trojaką funkcję. Po pierwsze, jako część PUNO, stanowił jedną z form emigracyjnego życia naukowego w dziedzinie historii czy szerzej nauk humanistycznych. Kształcił kolejne pokolenia polskich dziejopisów, organizował konferencje i sympozja oraz prowadził działalność wydawniczą. Wszystkie te formy działalności dawały świadectwo istnienia poza Polską wolnej i niezależnej historiografii. Po drugie, Wydział Humanistyczny pełnił funkcję integrującą. Przez wiele lat, był jednym z nielicznych miejsc spotkań polskich historyków zamieszkałych w różnych częściach świata. Tym samym stawał się forum wymiany myśli doświadczeń. Po trzecie wreszcie, odgrywał istotną rolę socjalizującą czy terapeutyczną. Przynależność do społeczności akademickiej, czyniła obcą początkowo dla Polaków wyspę, bardziej przyjazną rzeszom emigrantów, nadawała sens ich życiu, pozwalała przełamać uchodźcze kompleksy i niepokoje.

Prof. dr hab. Rafał Stobiecki, IH UŁ

1 E. Winnicka, Londyńczycy, Wołowiec 2011, s. 7.

2 Szerzej na ten temat zob. T. Sulimirski, Uniwersytet Polski za Granicą w Paryżu /w:/ Nauka polska na obczyźnie, Londyn 1955, z. 1, s. 14-18.

3 J. Pyłat, Zarys historii Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie http://www.katedra.uksw.edu.pl/001wydarzenia/2009/anglia_2009/70_puno/pylat.pdf / dostęp. 15.12.2011/ .  Duże wątpliwości budzi natomiast teza, że PUNO było bezpośrednią kontynuacją wspomnianych instytucji. Taką tezę postawił były rektor PUNO M. Sas Skowroński. Zob. Tenże, Polski Uniwersytet na Obczyźnie, w: Monograph Polish Faculty of Law Oxford 1944 – 1947 at the University of Oxford /red./  J. Cywiński , T. Rojewski, W. Toporowski, London, 1997, s. 82.

4 Podaję za T. Sulimirski, 25-lecie PUNO, “Dziennik Polski  i Dziennik  Żołnierza” 1975, nr 49. Ten sam tekst ukazał się w Informatorze Uniwersyteckim 1976/1977 jako Przemówienie rektora  prof. Tadeusza Sulimirskiego na uroczystym otwarciu roku akademickiego 1975-76. 

5 Z. A. Judycki, Wstęp /w:/ Tenże,  Polski Uniwersytet na Obczyźnie w Londynie. Słownik biograficzny pracowników naukowych, Londyn 2008, s.  6. Szerzej na temat  PUNO zob.  przede wszystkim J. Pyłat, Polski Uniwersytet na Obczyźnie (PUNO), Pułtusk – Londyn, 2010.  Por. także wcześniejsze teksty np. J. Gawenda, Wyższe szkolnictwo polskie na obczyźnie /w:/ Oświata, książka i prasa na obczyźnie /red./ C. Czapliński, Londyn 1989, s. 11-21; R. Terlecki, Geneza Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie /w:/ Rada Porozumiewawcza Badań nad Polonią .Prace naukowe /red./ W. Hładkiewicz, M. Szczerbiński, t. 3, Gorzów Wlkp. 2000 , s. 148-156; PUNO 1.12.1939-1.12.1989. Jubileusz 50-lecia, Londyn 1989.Zob. także informacje zawarte na stronie internetowej http://www.puno.org.uk/ / dostęp 15.12.2011/ .

6 Kolejnymi rektorami byli: Jerzy Gawenda /1978-1987/; Mieczysław Sas-Skowroński /1987-1993/; Józef Biliński /1993-1994/; Jan Drewnowski /1994-1998/; Zdzisław Wałaszewski /1998-2002/; Wojciech Falkowski /od  2002/.

7 Z. J. Dąbek, Rozmowa z prof. Janem Drewnowskim, „Tydzień Polski” 1998, nr 2.  

8 A. Blum, Trzynaście lat Seminarium Kultury Polskiej PUNO na Ealingu /w:/ Oświata, książka i prasa na obczyźnie. Prace Kongresu Kultury Polskiej /red./ C. Czapliński, Londyn 1989, s. 233-235. Prace Wydziału Humanistycznego PUNO w latach  70-tych opisuje  Tenże, Moja zimna wojna, Londyn 1984, s. 223-234.     

9 Było to rezultatem m. in. faktu, że zaświadczenie o statusie studenta na PUNO pomagało w staraniu się o wizę brytyjską.

10 J. Garliński, Świat mojej pamięci. Wspomnień tom drugi, Londyn-Warszawa 1998 s. 418. Najpoważniejszy z konfliktów miał miejsce za czasów rektora M. Sasa- Jaworskiego w 1990.

11 Podaję za A. Siomkajło, Stan edukacji i oświaty polonijnej w Wielkiej Brytanii, Lublin 2003,  s. 41.

12 Tamże, s. 44-45.  W jakimś stopniu odzwierciedleniem współczesnego oblicza PUNO jest jego strona internetowa, która  jeśli chodzi o zajęcia informuje jedynie o kursach z zakresu psychologii.

13 Na temat SNPS zob. Szkoła Nauk Politycznych i Społecznych. Wolna wyższa uczelnia polska na obczyźnie, Londyn 1950 oraz J. Mieroszewski, Szkoła Nauk Politycznych, “Kultura” /Paryż/ 1951, nr 2/3.

14 Faktycznie zakończyła ona swoją działalność  wcześniej, w 1965 roku.

15 Podaję za “Rocznik PTNO” 1957/1958, s. 58.  Zob. także T. Radzik, Szkolnictwo polskie…,   s. 111 i n.

16 Statut Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie, Londyn, b.d.w., s. 2.

17 Sprawozdanie z działalności Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie za rok akademicki 1954/1955, Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum  Generała  Sikorskiego w Londynie / dalej  IPMS/, Kolekcja 23 C/4. Podaję za R. Habielski, Życie społeczne i kulturalne emigracji, Warszawa 1999,  s. 185.

18  Podaję za T. Radzik, Szkolnictwo polskie  w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej, Lublin 1991,s. 108

19  IPMS, Archiwum Polskiego Towarzystwa Historycznego w Wielkiej Brytanii, teczka nr 37, 38. Został on opracowany na prośbę rektora PUNO T. Brzeskiego. Zob. List T. Brzeskiego do M. Kukiela z 5.X.1950 r., tamże, teczka nr 38.

20 Podaję na podstawie, Kronika, “Teki Historyczne” 1952, T. V, s. 109-110.

21Protokół z zebrania  Zarządu PTH WB z dnia 24.XI. 1950 r., IPMS, Archiwum Polskiego Towarzystwa Historycznego w Wielkiej Brytanii, teczka nr 4.

22 Podaję za 50-lecie PUNO, s. Trzeba jednak pamiętać, że część doktoratów finalizowana była z dziedzin pokrewnych np. historia literatury / np.  rozprawa doktorska M. Danilewiczowej o Liceum Krzemienieckim/  czy nauki polityczne  / praca T. Wyrwy/

23 Podaję na podstawie własnych obliczeń dokonanych na podstawie  Z. A. Judycki, Polski Uniwersytet… Pomijam w tej statystyce uwzględnionych  przez Z. A. Judyckiego m. in.: O. Haleckiego, Józefa M. Bocheńskiego  czy S. Kota, których związki z PUNO były mocno wątpliwe.  Nie uwzględniam także  2 osób związanych z filią PUNO w Chicago.

24 Zob. także Informator Uniwersytecki /1959/1960, Londyn 1961, s. 20.

25 Szerzej na temat emigracyjnej działalności M. Kukiela zob. J. Zuziak, Generał Marian Kukiel 1885-1973. Żołnierz, historyk, polityk, Pruszków 1997, s. 208-226  oraz zbiór studiów zamieszczony w zbiorze Marian Kukiel. Historyk w świecie polityki /red./ R. Habielski, M. Jabłonowski, Warszawa 2010.

26 Podaję za T. Radzik, Szkolnictwo polskie…, s. 113. Oto najważniejsze opracowania jakie powstały na użytek studentów SNPS a potem były wykorzystywane także przez osoby studiujące na PUNO. Podaję za zbiorem przechowywanym w  Archiwum Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku, Szkoła Nauk Politycznych i Społecznych w Londynie przy Ministerstwie Spraw Zagranicznych / zbiór wykładów dla studentów/, sygn. 23:J. Jędrzejewicz, Myśl państwowa piłsudczyków w okresie 1918-1935; T. Jankowski, Dzieje wewnętrzne. Ustrój. Polityka zagraniczna / wykład w ramach Studium Z.S.R.R.;W. Sukiennicki, Historia rosyjskich ruchów rewolucyjnych;  R. Wraga / właśc.. Jerzy Niezbrzycki/, Rewolucja 1917 r. i Związek Sowiecki ;J. Kalinowski, Stosunki polsko-sowieckie ; R. Wraga, Skrót dziejów Rosji; Z. Jundziłł, Ustrój polityczny imperium rosyjskiego ;W. Sukiennicki, Partia jej rola i znaczenie w Z.S.R.R.  ;Tenże, Ustrój społeczny Z.S.R.R. ; S. Klinga, Polityka gospodarcza Z.S.R.R. ;W. Wielhorski, Ustrój agrarny Z.S.R.R ;  J. Starzewski, Wstępne uwagi o historii ; Tenże, Nowoczesna historia polityczna 1878-1939. Część I – okres 1878-1914; M. Kukiel, Dzieje polityczne Europy od rewolucji francuskiej część I 1789- 1815 ;H. Paszkiewicz, Rokowania polsko-litewskie o Unię /1385-1386/ ; Tenże, Polska a Moskwa w ciągu dziejów; W. Sukiennicki, Trzydzieści lat emigracji rosyjskiej; Tenże, Pacyfistyczna akcja Sowietów w świetle doktryny komunistycznej ;Tenże, Stalin a Polska; Tenże, Społeczno-polityczna doktryna marksizmu-leninizmu-stalinizmu; Tenże, Ustrój państwowy Z.S. R. R. ;Tenże, Teoria i metody „rewolucji światowej” S. Mękarski, Sowietyzacja kulturalna Polski ;W. Sukiennicki, Współczesne idee i ruchy polityczne i społeczne cz. I ; Tenże, Współczesne idee i ruchy polityczne i społeczne cz. II; J. Starzewski, Nowoczesna historia polityczna 1914-1939 

27 Szerzej na ten temat zob. M. Kornat, Bolszewizm. Totalitaryzm. Rewolucja . Rosja. Początki sowietologii i studiów na systemami totalitarnymi w Polsce /1918-1939/, Kraków 2003, s. 196-230.

28 M. Kukiel, Uchodźstwo wojenne czy wielka emigracja, “Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1959, nr 287.

29 Piszę o tym szerzej w pracy Klio na wygnaniu. Z dziejów polskiej historiografii na uchodźstwie w Wielkiej Brytanii po 1945 r., Poznań 2005, s. 47-98.